खारेपाटण येथील पुरातन किल्ला

#सफर_ तळकोकणच्या_इतिहासाची 

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे उत्तरेकडील प्रवेशद्वार समजले जाणारे खारेपाटण, आजच्या मुंबई - गोवा महामार्गालगत वसलेले एक शांत व रम्य खेडे. परंतु, एके काळी हेच गाव व्यापारी जहाजांच्या येण्या-जाण्याने गजबजलेले असायचे ! 

कोकणात पुर्वापार व्यापार व वाहतूकीसाठी इथल्या नद्यांचा वापर होत आला आहे. सहाजिकच, या नद्यांच्या किनार्‍याने व त्यांच्या मुखाशी अनेक महत्त्वाची खेडी, बंदरे व व्यापारी केंद्रे उदयास आली. ‘खारेपाटण’ या गावची कथा सुद्धा अशीच काहीशी! 

वाघोटन नदीच्या किनार्‍यावर हे गाव वसलेले आहे. हिंदू, मुसलमान, जैन व ज्यू लोकांची सुद्धा येथे वस्ती असल्याचे पुरावे सापडतात. खारेपाटण याचे मूळ प्राचीन नाव 'बळीपट्टण'. दक्षिण व उत्तर कोकणच्या शिलाहारांच्या लेखातही या नावे खारेपाटणचा उल्लेख सापडतो. शिलाहारांच्या दक्षिण कोकण शाखेतील 'धम्मियार' या राजाने येथे दुर्ग व शहर वसवल्याची नोंद त्याच वंशातील 'रट्टराज' याच्या शिलालेखात आढळते. त्या काळापसूनच, खारेपाटण हे एक व्यापारी केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होते. पुढे, सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीस पोर्तुगीज प्रवासी बारबोसा याने ‘अरापत्रा’ म्हणून याचा उल्लेख केला आहे. या भागातील उत्तम बंदरांमध्ये त्याची गणना होत असे. मोठ्यातली मोठी जहाजे नदीमार्गे इथपर्यंत येऊ शकत होती. तसेच बावडा व फोंडाघाट मार्गे हे ठिकाण देशाशी जोडले असल्याने सुद्धा ते सोयीचे मानले जाई. 

शिवकाळात याच वाघोटन नदीच्या मुखाशी असलेल्या ‘घेरिया’ या गडाचे रुपांतर शिवरायांनी बळकट अशा ‘विजयदुर्गा’त केले. एक आरमारी तळ म्हणून विजयदुर्ग उदयास आला. परंतु त्यापासून आत, नदीकिनारी असलेल्या खारेपाटणच्या या किल्ल्याचा वापर टेहाळणी व वाघोटन किनार्‍यावरील ठाणे म्हणून होत असे. अफजलखान वधानंतर उद्भवलेल्या ‘जहाज प्रकरणात’ सन १६६० साली मराठ्यांनी अटक केलेल्या फिलिप गिफर्ड या इंग्रजाला व त्याच्या दलालाला याच किल्ल्यावर कैदेत ठेवले होते. 

सध्या अवशेष रूपाने हा किल्ला अस्तित्वात आहे. खारेपाटणच्या बाजारपेठेतून या किल्ल्याकडे वाट जाते. गडावर सुस्थितीत असलेली एकमेव वास्तू म्हणजे येथील दुर्गादेवीचे मंदिर. मंदिराचे नूतनीकरण झाले आहे. साधारण एकरापेक्षा जास्त विस्तार असलेल्या या गडाचे बुरूज व तटाच्या भिंती इसवी सन १८५० मध्ये वाघोटनच्या किनारी बंदर व माल उतरवण्याची जागा दुरुस्त करण्यासाठी उतरवण्यात आल्या. त्यातून उरलेल्या बुरूजाचे अवशेष सध्या पाहायला मिळतात. गडाचा मुख्य दिंडी दरवाजा, त्याच्या आजूबाजूची तटबंदी व बुरूज माथ्यावर भगवा ध्वज सांभाळत गतवैभवाची आठवण करून देत उभा आहे. त्याशिवाय काही अज्ञात समाध्या, स्मृतीशिळा, ‘भुयार’, ‘सुळाचा दगड’, इ. अवशेष बघायला मिळतात. येथील ‘भुयार’ म्हणून दाखवण्यात येणार्‍या जागेची बरीच पडझड झाली आहे. ‘गडावरील पागेला नदीपर्यंत जाण्यासाठीचे हे भुयार आहे’ असे येथील स्थानिक सांगतात. मात्र तथाकथित ‘भुयारा’ची पूर्ण साफसफाई झालेली नाही. त्यामुळे, ठोसपणे सांगता येत नसले तरी त्याच्या एकूण रचनेवरून, ते भुयार नसून घोडेबाव असावी असे वाटते. गडावरून वाघोटन नदी, खारेपाटण गाव व सभोवतालचा परिसर न्याहाळता येतो. त्यातून गडाचे महत्त्व लक्षात येते. 

या व्यतिरिक्त, खारेपाटण गावात श्री कपिलेश्वर मंदिरातील शिलाहारकालीन सुर्यमूर्ती व विष्णुमुर्ती अतिशय प्रेक्षणीय आहे. मंदिराबाहेरील नंदी व इतर पुरावशेष सुद्धा आपले लक्ष वेधून घेतात. तसेच नदीच्या डोहात सापडलेली एक जैन मूर्ती, जुन्या मशीदी, कबरी, इ. सुद्धा गावात आहे. आधुनिक काळात, सन १८६८ ते १८७५ या दरम्यान खारेपाटण देवगड तालुक्याचे मुख्य ठिकाण होते. पुढे ते देवगडला हलवण्यात आले. त्यावरून, प्राचीन काळापासून अगदी नजीकच्या काळापर्यंत खारेपाटण हे या भागातील व्यापार, दळण-वळण, इ. च्या दृष्टीने महत्त्वाचे होते. विविध कालखंडातील व विविध समुदायांच्या पाउलखुणा या गावाने आजही जपल्या आहेत. त्या पाहण्यासाठी येथे यायलाच हवे. 

© - अदिती कुलकर्णी. 

संदर्भ: 

1. Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. VI – (ed.) V.V. Mirashi. 

2. Ratnagiri District Gazetteer   

आसामचा धाडसी योद्धा लाचित बरफुकन

अनेकदा अनाहूतपणे मिळालेल्या गोष्टींचा आनंद वेगळाच असतो. आताही तसेच काहीसे घडले. महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयात काही इतर पुस्तके शोधत असता अचानक एका पुस्तकाच्या शीर्षकाने लक्ष वेधले आणि मग ठरलेल्या पुस्तकाबरोबर हेही पुस्तक घेऊनच घरी आले. 

नाव होतं - अरुप कुमार दत्ता लिखित "आसामचा धाडसी योद्धा लाचित बरफुकन"

लाचित बरफुकन यांच्याबद्दल काही लेखात तसेच ज्येष्ठ इतिहास संशोधक कै. निनादराव बेडेकर यांच्या एका व्याख्यानातही ऐकले होते. परंतु पुढे त्यावर काही फारसं वाचन झालं नव्हतं. तीच संधी या पुस्तकाच्या निमित्ताने मिळाली. 

ब्रह्मपुत्रा नदीच्या उत्तर तीरावर गुवाहाटी जवळ मुघलांशी केलेल्या - सराईघाटच्या युद्धामुळे व त्यात मुघलांचा जो निर्णायक पराभव झाला त्यामुळे लाचित हे आसामी इतिहासात अजरामर झाले आहेत. 'आसामचा शिवाजी' अशा पदवीनेही त्यांना ओळखले जाते. तसे बघायला गेले तर, लाचित बरफुकन हे महाराजांच्या समकालीन आणि दोघांचा शत्रूही एकच - आलमगीर औरंगजेब ! 

याच आसामी योद्ध्याची ओळख करून देणारे हे पुस्तक. आसामच्या अहोम घराण्याचा थोडक्यात परिचय, आसाममधील प्रशासकीय-सामाजिक-राजकीय-सैनिकी व्यवस्था, 'बरफुकन' म्हणजे काय?, अहोम(आसामी) - मुघल संघर्षाची पार्श्वभूमी अशा अनेक गोष्टी या पुस्तकात वाचायला मिळतात. अर्थात हे पुस्तक सखोल नाही. 'विषय प्रवेशा' च्या दृष्टीने वाचावे. असे असले तरी आसाम बुरुंजी, सुर्यकुमार भुयान यांनी केलेले विस्तृत लेखन याचा आधार घेऊन हे पुस्तक साकार झाले आहे.  

आसाम राज्य शासनाने या पुस्तकाचे प्रकाशन करून, भरतभूमीच्या या वीरपुत्राची कहाणी भारताच्या इतर भागातही पोहचावी, शाळा-महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांनी ती वाचावी यासाठी मूळ इंग्रजी पुस्तकाचे भारताच्या संविधानात परिशिष्ट ८ मध्ये उल्लेखलेल्या सर्व भाषांमध्ये त्याचे भाषांतर केलेले आहे. 

शक्यतो पुस्तक वाचताना त्याची मूळ भाषा येत असल्यास पुस्तक त्यातच वाचावे, असे मला वाटते. पण हे पुस्तक मला मूळ इंग्रजीत नाही तर मराठीत उपलब्ध झाले. पुस्तकातील युद्धाची, एकमेकांतील पत्रव्यवहाराची वर्णने चांगली असली, तरी काही ठिकाणी भाषेत उगाचच क्लिष्टता आली आहे. 

एकंदर, लाचित बरफुकन यांचे कार्य, मुघलांशी लढताना आसामी लोकांनी दाखवलेले धैर्य, ब्रह्मपुत्रा व आसामच्या भूगोलाचा केलेला वापर, नानाविध क्लृप्त्या, त्यामुळे मुघलांची झालेली दयनीय स्थिती या सगळ्याचा परिचय करून घेण्यासाठी हे पुस्तक जरूर वाचा! 

एकीकडे कृष्णा- गोदावरीच्या खोर्‍यात, मुघल साम्राज्याची कबर खोदली जात असतानाच, त्याच मुघल सामर्थ्याला ब्रह्मपुत्रेच्या खोर्‍यात सळो की पळो करून सोडणाऱ्या आसामी वीरांची गाथा नक्कीच वाचनीय आहे !!

©️ - अदिती कुलकर्णी. ✍️🏻

माणदेशी माणसं 🤎

कोणत्या प्रकारची पुस्तके वाचायला आवडतात? या प्रश्नाची जी अनेक उत्तरे मला देता येतील त्यातील एक म्हणजे व्यक्तिचित्रे. 

महापुरुषांच्या, थोरामोठ्यांच्या चरित्रातून त्यांच्या उदात्त कार्याविषयी जाणून त्यातून आपल्याला प्रेरणा मिळते. तर दुसरीकडे व्यक्तीचित्रणं आपल्याच आजूबाजूला वावरणाऱ्या, रोज भेटणाऱ्या नाना तऱ्हेच्या व्यक्तींची पुन्हा नव्याने ओळख करून देतात. वेगवेगळ्या परिस्थितीत जगणाऱ्या, भिन्न स्वभाव वैशिष्ट्ये व जडणघडण असलेल्या माणसांच्या आयुष्यात डोकावताना आपला अनुभव समृद्ध होतोच पण अशी व्यक्तीचित्रणं वाचणे हाच मुळात एक सुखद अनुभव असतो. 

असेच एक सुंदर पुस्तक म्हणजे व्यंकटेश माडगूळकर लिखित ' माणदेशी माणसें.' 

सातारा, सांगली व सोलापूर जिल्ह्यांचे काही भाग मिळून माणदेश तयार झाला आहे. माण नावाची नदी जिथून वाहते तो माणदेश. याच माणदेशातील "माडगूळ" हे लेखक व्यंकटेश माडगूळकर यांचं मूळ गाव. 

माडगूळ व परिसरातील इतर गावातून वावरताना भेटलेली काही निवडक माणसं व्यंकटेश माडगूळकरांनी अगदी सहज शैलीत या पुस्तकात साकारलेली आहेत. या सगळ्याच व्यक्तिरेखा स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्यप्राप्ती नंतर साधारण १५-२० वर्षांतील आहेत. त्यामुळे ४०-५० च्या दशकातील भारताची सामाजिक - आर्थिक परिस्थिती, स्वातंत्र्य चळवळ, माणदेशातील गरिबी, गांधी वध व परिणामतः निर्माण झालेली परिस्थिती अशा अनेक घटनांची पार्श्वभूमी आणि संदर्भ या व्यक्तिचित्रांमध्ये येतात. 

"माणदेशातील गरिबी" हा या पुस्तकातील सर्वच व्यक्तिरेखांना जोडणारे दुवा असला तरी प्रत्येक पानागणिक त्याचा भडिमार केलेला नाही. तर माडगूळकरांच्या सहज शैलीमुळे वाचकाला आपोआप त्याची जाणीव होते. या माणसांचा साधेपणा, नाना तऱ्हेचे स्वभाव, भोवतालची खडतर परिस्थिती आणि त्यातून आकाराला आलेली त्यांची कहाणी - हे सगळं वाचताना आपणही त्यांच्या जगाशी एकरूप होतो आणि त्यांच्या त्या जगातून बाहेर पडतो तेही ही माणदेशी माणसं कुठेतरी आपल्यालाही भेटली आहेत अशी जाणीव घेऊनच! 

©️- अदिती कुलकर्णी. ✍🏻

भारत मार्ग - डॉ. एस. जयशंकर

''जागतिकीकरणामुळे संपूर्ण जग जवळ आले आहे' हे वाक्य आपण सगळ्यांनी असंख्य वेळा ऐकले असेल. 'जग जवळ आले आहे' याचा सरळ सरळ अर्थ असा की, जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात घडणाऱ्या घटनांचे प्रत्यक्ष - अप्रत्यक्ष पडसाद आपल्या दैनंदिन जीवनावर पडतात. मग ती कोविड सारखी वैश्विक घटना असेल, युक्रेन संघर्ष असेल किंवा आणखी काही. 

मात्र अशा घटनांचा आपल्या दैनंदिन व्यवहारांवर कसा व कितपत परिणाम होतो हे मोठ्या प्रमाणात आपल्या देशाच्या इतर देशांशी असलेल्या संबंधांवर म्हणजेच देशाच्या परराष्ट्र धोरणावर अवलंबून असते. 

हे परराष्ट्र धोरण खऱ्या अर्थाने जाणून घ्यायचे असेल, सध्याच्या जागतिक अस्थिरतेच्या काळात आपल्या देशाची नीती काय आहे, देशाच्या सर्वोच्च शासनाची त्याबाबतची भूमिका काय आहे हे सगळं जाणून घ्यायचे असेल तर त्यासाठी एक अतिशय उपयुक्त पुस्तक म्हणजे भारताचे विद्यमान परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांचे The India Way. 

भारत मार्ग हा त्याच बहुचर्चित पुस्तकाचा मराठी अनुवाद. सरिता आठवले यांनी हा अनुवाद केलेला असून भारतीय विचार साधना पुणे यांनी हे पुस्तक मराठीत प्रकाशित केले आहे. 

आपले परराष्ट्र धोरण अनेक घटकांच्या संमिश्रणातून आकाराला आले आहे. तसेच जागतिक राजकारणाला प्रभावित करणाऱ्या काही प्रमुख शक्ती, जसे की अमेरिका, पाश्चिमात्य देश, चीन, जपान, गेल्या काही वर्षांपासून सतत चर्चेत असणारे इंडो - पॅसिफिक ( भारतीय - प्रशांत महासागर ) क्षेत्र या सगळ्यांशी असलेले आपले संबंध हे विस्तृत व गुंतागुंतीचे आहेत. या प्रत्येक घटकाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यातील काही महत्वाचे टप्पे (milestones) तसेच सद्यस्थितीतील वाटचालीची दिशा याबाबत डॉ. जयशंकर यांनी सुटसुटीत शैलीत विवेचन केले आहे. सुटसुटीत हा शब्द मुद्दाम वापरावासा वाटतो ते यासाठी की वरील उल्लेखित प्रत्येक घटक हा एकमेकांशी केवळ संलग्न नव्हे तर एकमेकांत गुंफलेला आहे. परंतु तरीही पुस्तकाच्या मांडणीमुळे एकेका घटकाविषयी स्वतंत्रपणे वाचता येते. किंबहुना त्यामुळे अनेक अपरिचित गोष्टी प्रथमतः वाचताना सुद्धा क्लिष्ट / कंटाळवाण्या वाटत नाहीत. 

त्यापैकी ' कृष्णाची निवड - उदीयमान शक्तीची धोरण संस्कृती ' हे प्रकरण म्हणजे तर जणू या पुस्तकाचा high point आहे. सध्याच्या अनिश्चित आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीत जागतिक पातळीवर एक सामर्थ्यवान देश म्हणून उदयास येताना केवळ दुसऱ्यांच्या पावलावर पाऊल न ठेवता आपण नवे पायंडे पाडत आहोत, नावीन्यपूर्ण दृष्टिकोन विकसित करीत आहोत. या प्रक्रियेत आपल्याला दिशा दर्शन करू शकेल असा प्रभावी घटक म्हणजे महाभारत - अर्थात आपला इतिहास! 

आणि जागतिक राजकारणाकडे बघण्याचा हाच वैशिष्ट्यपूर्ण दृष्टिकोन म्हणजे डॉ. जयशंकर यांनी नमूद केलेला भारत मार्ग! 

©️ - अदिती कुलकर्णी. ✍🏻

कर्णेश्वर मंदिर, कसबा संगमेश्वर

संगमेश्वर! अलकनंदा, शास्त्री आणि वरुणा या नद्यांच्या संगमावर वसलेले गाव. हिंदू परंपरेत नद्यांच्या संगमावर मंदिरे बांधण्याची पद्धत आहे. त्याची प्रचिती संगमेश्र्वरी येते. इथे नदीकिनारी संगमेश्वर, सोमेश्वर, काशी विश्वेश्वर, कुंभकेश्वर अशी अनेक प्राचीन शिवालये आहेत. परंतु त्यातील सगळ्यात मोठे आणि प्रमुख म्हणजे कसबा संगमेश्वर मधील श्री कर्णेश्वर मंदिर. 

चालुक्य घराण्यातील पराक्रमी व धार्मिक, राजा कर्ण याने हे मंदिर बांधले. 'कर्ण ' राजाने बांधले ते 'कर्णेश्वर ', असे मंदिराच्या नावाविषयी सांगितले जाते. चालुक्यकालीन मंदिरे ही नागर आणि द्राविड या मंदिर शैलींची विलोभनीय गुंफण म्हणून ओळखली जातात. कर्णेश्वराच्या मंदिरावरील कलाकुसर या गोष्टीची जणू साक्ष देतात. मंदिराचे अजून एक वैशिष्टय म्हणजे मंदिराच्या बांधणीत कुठेही धातूचा वापर केलेला नाही. संपूर्ण मंदिर काळया दगडात बांधलेले आहे. 

मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर तसेच सभामंडपातही नाजूक नक्षीकाम केलेले दिसते. ठिकठिकाणी देवदेवता, यक्ष यक्षिणी, सुरसुंदरी यांच्या प्रतिमा लक्ष वेधून घेतात. त्यातील काही शिल्पकृती मात्र आपल्याला अक्षरशः तोंडात बोट घालायला लावणाऱ्या आहेत. 

मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी एकूण तीन प्रवेशद्वारे असून प्रत्येक द्वारासमोर मुखमंडप ( म्हणजे मंडपात / सभामंडपात जाण्यासाठी असणाऱ्या प्रवेशद्वाराची लहानशी ओसरी / पडवी) आहे. या तिन्ही मुखमंडपातील कोरीवकाम अचंबित करणारे आहे. विशेषतः मुख्य प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूस शेषशायी विष्णूची प्रतिमा साकारण्यात आलेली आहे. त्याच्याच वरच्या अंगास दशावतार कोरलेले असून बाजूलाच समुद्रमंथनाचा प्रसंग देखील चित्रित केला आहे. म्हणजेच दशावतारांकडे पाहणारा श्री विष्णू असे हे वेगळे शिल्प इथे बघायला मिळते. मंदिरात जाणारी व्यक्ती आत जाताना दरवाजाची वरची कमान पाहणार हे गृहीत धरून ते कसे दिसावे याची रचना केली आहे. 

तसेच मुख मंडप व मुख्य मंडपाचे छत ( अर्थात ' वितान ') हे एककेंद्री (concentric) लहान होत जाणाऱ्या अनेक वर्तुळांचे आहे. प्रत्येक वर्तुळावर देवदेवतांच्या सुबक प्रतिमा कोरलेल्या दिसतात. तर मध्यभागी असलेले दगडी लोलक ( झुंबर ) बघितले की, प्राचीन काळातही तंत्रज्ञान किती विकसित होते याचे आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही. 

शेषशायी विष्णू, दशावतार व समुद्र मंथन

प्रवेशद्वारावरील ही शिल्पकला पाहून आत गेल्यावर चतुष्कीच्या ( मध्यभागी असलेले चार स्तंभ ) मध्ये असणाऱ्या, जमिनीपासून किंचित उंच अशा रंगशिलेवर विराजमान नंदी दिसतो. येथील स्तंभ आणि भिंतींवर सुध्दा गणपती, नटराज, पार्वती, नृसिंह, इत्यादी देवदेवतांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. गाभाऱ्यात शंकराची पिंडी आहे. पिंडिवरील अभिषेकाचे पाणी प्रणालातून बाहेर येते. तेथे मकरमुख कोरलेले आहे. 

अशा प्रकारे, मंदिराचा प्रत्येक भाग शिल्पकृतींनी सजवण्यात आला आहे. त्यामुळे अशा मंदिरात गेल्यावर देवाचे दर्शन घेण्याच्या बरोबरीने तिथे साकारलेले शिल्पवैभव निरखून पहावे. त्यातील वैविध्य आणि वैशिष्टय समजून घ्यावे. 

असे म्हणतात की संगमेश्वर आणि आजूबाजूच्या परिसरात जवळपास तीनशेच्या सुमारास मंदिरे आहेत / होती. त्यातील काही मंदिरे परकीय नृशंस आक्रमणांमध्ये उध्वस्त झाली. काही काळाच्या ओघात नष्ट झाली; तर काही आज अखेरच्या घटका मोजत आहेत. श्री कर्णेश्वर मंदिरातील कोरीवकामावर देखील नैसर्गिक व मानवी घटकांचा आघात झालेला दिसतो. हा आपला ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा आपणच जोपासायला हवा आणि त्यासाठी सजगपणे भटकंती करायला हवी.

बहुत काय लिहिणे ? 

लेखनावधी |

दगडी लोलक 

किल्ले रत्नदुर्ग (भगवती किल्ला )

दिवाळीची सुट्टी आणि सहल हे माझ्यासाठी जणु एक समीकरणच झाले आहे. दिवाळी आहे आणि आम्ही कुठे फिरायला गेलो नाही हे अशक्य आहे. फार लांब जाता आले नाही तरी जवळपासचे एखादे ऐतिहासिक ठिकाण, एखादे पुरातन मंदिर - काहीतरी पाहायलाच हवे ! 

आणि त्यानुसार यावर्षी दिवाळी निमित्त भटकंतीचे ठिकाण ठरले - किल्ले रत्नदुर्ग !

                                किल्ले रत्नदुर्ग 

                                 

रत्नागिरी शहराच्या किनाऱ्यावरील टेकाडावर हा किल्ला वसलेला आहे. शहराकडून येणारा मुख्य रस्ता थेट किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत येतो. रस्त्यात जागोजागी मार्गदर्शक फलक असल्यामुळे अडचण येत नाही. तसेच पायथ्यापासून बालेकिल्ल्यापर्यंत गाडी जाते. त्यामुळे पायी चढण फारसे नाही.  पायथ्याकडून डावीकडच्या रस्त्याने वर जाताना वाटेत श्री सांब व श्री जोतिबा मंदिर लागते. हा सारा पेठ किल्ल्याचा भाग आहे. येथे दाट झाडी आणि वस्ती आहे. याच रस्त्याने भागेश्र्वर मंदिराकडून पुढे जाऊन भगवती बंदराकडे न जाता डावीकडच्या रस्त्याने गेलो की आपल्याला डाव्या बाजूस टेकाडावर काही जोती आणि तटबंदी दिसते. इथे वर जाण्याकरिता पायवाट आहे. तिथे न जाता डांबरी रस्त्याने वर गेल्यास आपण थेट बालेकिल्ल्याच्या दरवाजापाशी पोहोचतो. तिथे वाहन लावून नुतनीकरण केलेल्या दरवाज्यातून बालेकिल्ल्यावर  प्रवेश करता येतो. 

                                श्री भगवती मंदिर 

आत गेल्यावर सर्वप्रथम नजर जाते ती श्री भगवती मंदिरावर. हीच गडावरील सर्वांत मोठी वास्तू आहे. मंदिर आकर्षक रंगात रंगवलेले असून अतिशय नीटनेटके आहे. मंदिराच्या समोरच सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचा अर्धपुतळा आहे. कान्होजी आंग्रे यांचा मुलगा सेखोजी आंग्रे यांनी इ.स. १७३१ मध्ये श्री रत्नेश्र्वरी भगवती देवीचे मूळ हेमाडपंती मंदिर बांधले असा ऐतिहासिक उल्लेख आहे. पुढे दानशूर भागोजी शेठ कीर यांनी १९४० साली त्याची पुनर्बांधणी केली आणि १९८९ मध्ये मंदिरास सद्यस्वरुप प्राप्त झाले. 

                                   सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचा अर्धाकृती पुतळा 

मंदिरात चांदीच्या महिरपीत श्री भगवती देवीची चांदीचा मुखवटा चढवलेली अतिशय देखणी मूर्ती आहे. 

ही देवी कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीची बहीण मानली जाते. आख्यायिका अशी की कोल्हासूर दैत्याचा भाऊ रत्नासुर याचा वध केल्यावर भगवती देवी गडावर या स्थळी स्वयंभू रूपात राहिली. रत्नासुराचा वध केला म्हणून तिला रत्नेश्र्वरी भगवती हे नाव पडले. 

गडाच्या इतिहासाबद्दल सांगावे तर काहींच्या मते इथे सर्वप्रथम शिलाहारांनी किल्ला बांधला तर काहींच्या मते हा किल्ला बहामनी काळात बांधला गेला. पण गडाची बांधणी टप्प्याटप्प्याने झाली असली पाहिजे असे तज्ज्ञांचे मत आहे. इ.स. १६७० च्या सुमारास कोकणातील अनेक किल्ले शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यात आणले त्यामध्ये रत्नदुर्गाचा देखील समावेश होता. १७१० ते १७५५ या काळात तो आंग्र्यांकडे होता व पुढे पेशव्यांकडे आला. गडावर भगवती देवीचे मंदिर असल्याने गडाला भगवती किल्ला असेही म्हणतात. 

मंदिराच्या परिसरात काही चौथरे बांधलेले आहेत. त्याच्या जवळून जाणाऱ्या वाटेने गेले की डाव्या बाजूस आधी विहीर दिसते. तिथून पुढे तटावर चढण्यासाठी पायऱ्या आहेत. संपूर्ण तटबंदीवरुन छान फेरफटका मारता येतो. बालेकिल्ल्याला वाघ्या, टेळक्या ( टेहाळणी), वेताळ, मारक्या , बसक्या, रेडे आणि प्रवेशद्वाराजवळ गणेश असे एकूण सात बुरुज आहेत. वेताळ बुरुजापाशी वेताळाची लहानशी देवळी आहे. तटबंदीवरुन अतिशय मनमोहक दृश्य दिसते.  समुद्राकडे तोंड करून उभे राहिल्यावर डावीकडे काळे खडक व वाळू यामुळे काळसर दिसणारा काळा समुद्र आणि उजवीकडे शुभ्र रेतीमुळे उजळलेला पांढरा समुद्र पाहिला की निसर्गाची किमया अनुभवास येते. समोरचा निळाशार अथांग सागर आपल्या डोळ्यात आणि कॅमेऱ्यात साठवायचा प्रयत्न करत तिथे थोड्यावेळ थांबलो. 

डोक्यावर रणरणते ऊन असूनही समुद्राकडून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे उन्हाचे चटके बसत नव्हते. तटबंदीवर मनसोक्त फिरून आम्ही दीपस्तंभाकडे निघालो.

                                 बालेकिल्ल्यच्या तटबंदीवरून दिसणारे दृश्य  

                                 काळा समुद्र 

                                 पांढरा समूद्र 

बालेकिल्ल्याकडून येताना भागेश्वर मंदिराच्या थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे तीव्र चढणीचा एक रस्ता लागतो. हा रस्ता दीपस्तंभाकडे जातो. या रस्त्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे संपूर्ण रस्ता परकोटाच्या तटबंदीला लागून आहे.

 दीपस्तंभापर्यंत मोटारगाडी जाते, मात्र तीव्र चढण असल्याने खबरदारी घेणे गरजेचे आहे.आम्ही गेलो तेव्हा दुरुस्तीच्या कामासाठी दीपस्तंभ पर्यटकांसाठी बंद होता. त्यामुळे आत जाता आले नाही. पण तेथील पठारावर मात्र थोडा वेळ रेंगाळलो.

कुर्डू आणि सोनकीच्या फुलांनी बहरलेले पठार, समुद्राकडून वाहणारा वारा, समोरच्या टेकाडावर दिसणारी बालेकिल्ल्याची तटबंदी, भगवती मंदिर, काळा व पांढरा समुद्र, सिमेंट जेट्टी, दर्यात भिरभिरणाऱ्या होड्या हे सगळं परीकथेसारखे भासत होते. पाय निघत नव्हता, पण अखेर रत्नदुर्गाला राम राम ठोकला आणि परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली. पण तटबंदीवरुन बघितलेले ते दृश्य मात्र मनावर नकळतच कोरले गेले....

                                दीपस्तंभ 

श्री शंभूछत्रपतींच्या पराक्रमाचा साक्षीदार - जुवे किल्ला

छत्रपती संभाजी महाराजांची कारकीर्द ही अवघ्या नऊ वर्षांची ! परंतु ही नऊ वर्ष अतुल्य शौर्याने नटलेली आहेत. त्यातील एक सुवर्ण पान आहे पोर्तुगीजांच्या विरुद्ध केलेल्या मोहिमेचे. 

ही मोहीम भौगोलिकदृष्ट्या जरी बऱ्याच मोठ्या प्रदेशात पार पडली असली तरी त्यातील एक महत्त्वाचे स्थान आहे गोव्यातील जुवे किल्ला उर्फ फोर्ट सेंट इस्तेवांम ( saint estevam ). 

हा किल्ला मांडवी नदीतील बेटांपैकी आकाराने सर्वांत लहान असलेल्या जुवे बेटावर वसलेला आहे. बेटावर जेट्टीने तसेच गाडी रस्त्याने देखील जाता येते. किल्ला अगदीच लहान आहे. किल्ल्याच्या आवारात एक शापेल आणि एक खोली सोडल्यास दुसरे काही नाही. किल्ल्यावर जाण्याचा रस्ता चढणीचा आणि खराब आहे. 

किल्ल्याचा इतिहास : 

पोर्तुगीजांनी जेव्हा मराठ्यांच्या विरुद्ध मुघलांना मदत केली तेव्हा त्यांना अद्दल घडवण्यासाठी संभाजी महाराजांनी पोर्तुगीजांच्या चौल व उत्तरेकडील इतर भागांवर स्वारी केली. संभाजी महाराजांनी चौलला घातलेला वेढा ढिला पडावा म्हणून पोर्तुगीजांनी गोव्यातील मराठ्यांच्या फोंडा किल्ल्याला वेढा घातला. पण तसे काही न घडता; पोर्तुगीजांच्या हातून उत्तरेकडील प्रदेश तर गेलाच, फोंड्याला देखील त्यांचा जबरदस्त पराभव झाला. 

पण  संभाजी महाराज तेवढ्यावर न थांबता त्यांनी लगोलग २४ नोव्हेंबर १६८३ ला जुव्याचा कोट जिंकून घेतला. ही पोर्तुगीजांसाठी धोक्याची घंटा होती - कारण या जूवे बेटावरून गोव्यात थेट प्रवेश करता येत असे. म्हणून व्हाईसरॉय सैन्यानिशी बेटावर चालून गेला. मराठ्यांनी त्याला बेटावर येऊ दिले आणि मग त्यावर तिखट हल्ला चढवला. छत्रपती संभाजी महाराज व त्यांच्या सैन्याचा तो आवेश पाहून व्हाइसरॉयने धूम ठोकली. यापूर्वी पोर्तुगीजांची इतकी नामुष्की कधीच झाली नव्हती. संभाजी महाराजांच्या या मोहिमेमुळे पोर्तुगीजांना त्यांची जबरदस्त दहशत बसली. म्हणूनच ही गोवा मोहीम आणि जुव्याचा किल्ला संभाजी महाराजांच्या इतिहासात अतिशय महत्त्वपूर्ण आहे.